FARMVILLE: KENTLİLERİN ÇİFTLİĞİ

FARMVILLE: KENTLİLERİN ÇİFTLİĞİ

Sosyal paylaşım ağı Facebook’da yaz başından beri bir çiftçilik oyunu rüzgarı esiyor. Şimdiye kadar saksıya tohum ekmemiş binlerce insan, artık sanal tarlalarda ellerinde çapa her türlü tarımın hakkından beceriyle geliyorlar. Sadece bir iki aylık bir yükselme yaşaması beklenen oyun halen hız kesmeden net üzerinde yayılıyor. Farmville şimdiden üzerinde oynandığı paylaşım ağının en yaygın uygulaması olmuş durumda. Kentlilerin çiftçiliğe bir bilgisayar oyunu dahilinde böylesi kaptıracağı doğrusu kolay tahmin edilemezdi, oyunun yaratıcıları işe koyulduklarında bu sonucu tahmin ediyorlar mıydı bilinmez.  Olasılıkla en azından bu trendin gizli dürtüsünden habersizdiler. Ancak şimdilerde nasırlı parmak uçlarının kurdukları devasa süt çiftlikleri, çeltik tarlaları paylaşım ağının sayfalarında gururla sergilenirken herhalde durumu inceden analiz ediyorlardır. Bu yaratıcı insanlar sayesinde kent yaşamıyla pek bir barışık görünen, hayatı Amerikan dizilerindeki gibi yaşamayı arzulayan koca koca  bir sürü insan artık ürünlerini zamanında toplamak isteyen sanal çiftçilere dönüşmüş durumda. Tarlasından gözünü ayırmayan, onu akıllıca ekip diken kentsoylular işlerini büyütüyor, arada gerçek hayatın tuzağına düşüp aylaklık eden ağustos böcekleri ise yeniden ekran başına hapsolduklarında çiftliklerini idame ettirmek için karıncaların tarlalarında marabalık etmek durumunda kalıyor.  

Kestirmeci kapitalistler Farmville’de de mevcut kuşkusuz: Hesaplarından bir miktar parayı oyunun hesabına aktarıp, kısa yoldan endüstriyel çiftlik kuranlar var. Yeterince vakit ayıramadıkları çiftliklerine göz kulak olsun diye Çinli kahya tutanlar olduğu da söyleniyor. Farmville’in ciddi bir bağımlılık yarattığını tahmin etmek zor değil. Bunun temelinde aynı tarımın kendisi gibi yapılacak işleri zamanında yapmak gereği yatıyor. Hasat zamanını kaçırmamak için saat kurup uykusundan uyananlar varmış, kimi işyerlerinde iş akışı için ciddi bir tehdit olarak algılanıyormuş -vesaire. Sonuçta kapitalizm her başına buyruk sistem gibi inceden inceye kendisiyle dalga geçmeyi beceriyor. Bunun farkına varıp varmamak, yahut bundan rahatsız olup olmamak kullanıcılara kalmış bir şey. Ancak mizahın en derinlerinde şüphesiz acı vardır. Bu oyunun bunca ilgi görmesi, gerçeklikten kopmuş olmanın yarattığı yoksunlukla yakından ilgili olmalıdır.

Bu yoksunluğa bilgisayar ekranlarının ötesinde bir göz atarsak eğer: Tarım içinde zaman makinesi barındıran, insanoğlunu geçmişi ile aynı zaman diliminde yaşatabilen belki de yegane uğraştır. İnsanın temel bir ihtiyacını gidermeye yönelik olduğu için bu zaman makinesine yabancılaşmak pek kolay değildir. Halen yerkürenin kimi köşelerinde binlerce yıl öncesiyle hiç de farklı olmayan yöntemlerle tarım yapılır. Sözgelimi Nil deltasında yapılan tarım bundan 2000 yıl öncesiyle neredeyse hiçbir farklılık göstermez. Tek değişen şey şimdilerde su kaynaklarının azalması ve iklim değişiklikleri ile ortaya çıkan yetersizlik durumudur. Mısırlı çiftçiler aynı miktardaki topraktan, artık daha fazla bir nüfus için, daha az suyla ürün almak durumundalar. İşin bu kısmı zamanla Farmville içinde yer alacak mı bilinmez. Ancak not düşmekte fayda var: Sürdürülebilirlik kavramını insana keşfettiren uğraştır tarım, sürekliliğin ihmal edilmesinin başa çıkılamayacak ekonomik sonuçları vardır.

Bu duruma sanal çiftçilikten bir farkındalık devşirileceğini ummak biraz hayalperestlik olur sanki. Zira duruma ayılmak için kafamızı şöyle bir kaldırıp olan bitene bakmak da yeterlidir. İçinde bulunduğumuz zaman diliminde dünyayı hiç olmadığı kadar keskin bir açlık çepeçevre kuşatmış durumda. Bunun yanında topraktan kopmuş kentli insan, belki de hiç olmadığı kadar mutsuz ve umutsuz. Son on yıllarda hafiften paranoyaya kapılmış bir halde vire beslenmesini, sağlığını, bilinmeyenle ilişkisini sorgulayıp duruyor. Uyduruk kent inançları, kuantum fiziğinden başkalaştırılmış safsatalar, postmodern dinler, gizler, sırlar kentlileri avucunun içine almış durumda. Belki de artık “kırsal hayatın bönlüğünden” değil kentsel hayatın travmalarından korkmanın zamanıdır. Köydeki insanın kente ve kentin ileri teknoloji ve kültür adına temsil ettiği şeylere ihtiyaç duyduğuna bu zamana kadar yeterince inandık. Köylülüğü aşılması gereken bir insani mertebe olarak algıladık ve değer yargılarını pek de üzerinde düşünmeden aşağıladık. Ancak en kentliler onca kentsoylu oyun varken neden çiftçiliği bu kadar benimsediler? Zamanla ve toprağın üretkenliğiyle ahenk içinde fonksiyon göstermek neden bu kadar cazip?

Bunu değerlendirmek için belki de kentlerin nasıl kurulduğuna yeniden bir akıl düşürmek uygun olur. Uygarlıkla özdeşleştirdiğimiz kentlilik aslında tarımla çok da uzak değildir. Kentle kırsalı birbirinden ayrı olarak görmek kendimizi içine düşürdüğümüz absürt sistemin yabancılaşmalarından olmalı. Bilcümle: Aslında kentler tarımla ortaya çıkmıştır. İçimizdeki gizli çiftçinin kökleri ta Mısır’a kadar uzanır.

Tarım tarihi denilince, yerleşik kanı tarımın Mezopotamya’da keşfedilip oradan yerküreye yayıldığı düşüncesidir. Ne var ki, bu kısmen doğru bir bakış açısıdır. Son bilimsel bulgulara göre, tarımın birden çok farklı noktada aşağı yukarı aynı zaman aralıklarında geliştiğini düşünebiliriz. Öte yandan tarıma dayalı ilk uygarlıkların Mezopotamya’da kurulduğu doğrudur. Sümer ve Mısırlılar birbirlerinden bağımsız olarak tarıma dayalı önemli uygarlıklar kurdular. Şimdilerde yukarıda bahsettiğimiz gibi zorlaşan şartlar altında Nil deltasında yapılmaya devam edilen tarım, zamanında Mısır’da ilk kentlerin doğuşunu sağlamıştır. Bereketli tarlalarda çalışan çiftçilerin ürün değiş tokuş ettikleri pazar yerleri, zamanla varlıklı kentlere dönüşmüş, bu yerleşim birimleri Mısır Uygarlığı’nın temel taşlarını oluşturmuştur.  Buna karşın kuzey doğuda daha zor şartlar altında tarım yapan Sümerler, teknik manada daha ileriye gittiler, çok sayıda ürünü aynı anda yetiştirmekle kalmayıp özellikle hayvancılıkta mesafe kaydettiler. Aynı durum yakınçağda kuzeyde uç vermiştir. Tarım ile ilgili makineleşmenin başlaması, artı getirisi yüksek mekanik hayvancılığın özellikle kuzeyde serpilmesi bir bakıma güneşin o coğrafyalardaki nekesliğindendir.

Sanal çiftçiliğe geri dönersek eğer, kent yaşamının şimdilerde tarımla büsbütün ilişkisini kopardığından bahsetmek gerekir. Kentler artık çiftçilerin ürünlerini kullanıma sundukları Pazar yerleri değil. Çoğumuz hipermarket raflarından aldığımız besinlerin nasıl üretildiğine, gerçekte bitki olarak neye benzediklerine dair pek bir bilgiye sahip değiliz. Onca tükettiğimiz protein kaynağı sütün dekoderi olan ineğin kaç memesi olduğunu dahi bilmiyoruz.  Ancak yüzlerce yıldır genlerimize işlemiş olan tarımsal üretim gene de bir yerlerde bizi yakalıyor işte. İşin doğrusu döngüye akıl erdirmek, iç güdülerimize yol vermek istiyoruz. Bu noktada Farmville’i keşfetmek kuşkusuz yaratıcıları açısından takdir edilecek bir başarıdır. Öte yandan buna bunca kendimizi kaptırmak içine düştüğümüz durumu açıklamak noktasında oldukça acıklı duruyor.

KAAN BENLİ

kbenli@superonline.com

kaanxbenli.blogspot.com

  

KRİZ SONRASI POLYMATH OLMAK

KRİZ SONRASI POLYMATH OLMAK

“Toplumlar, filozofların kral, ya da kralların filozof olduğu güne kadar, rahat, huzur yüzü görmeyeceklerdir.”

Yukarıdaki alıntı, uzmanlaşma ile ilgili ilk tasarımın yapıldığı Platon’un meşhur “Devlet” kitabındandır. Platon devletin varlığı için hiyerarşik bir düzende uzmanlaşmak gerektiğine inanır. Ona göre entelektüel skalada en üst noktada filozoflar bulunduğu için, hiyerarşik prizmanın en tepesine de filozofları yerleştirir. Devlet algısında önemli bir rolü olan kitap şüphesiz pek eşitlikçi sayılmaz. Oysa liberal iktisadi düşüncenin babası sayılan Adam Smith bile uzmanlaşmayı yeri geldiğinde eleştirir, “Ulusların Zenginliği’nde” iş bölümünün zihinsel sakatlanmaya, alıklaşmaya yol açtığından yakınır.

İçinde bulunduğumuz ekonomik kriz, resmin bütününe bakanlar açısından bir bakıma uzmanlaşmanın iflası olarak da görülebilir. Varlık sebebiyle dahi büsbütün dinamik bir sistem olan ekonomi, geçtiğimiz yüzyıl içerisinde kar hesaplarının öncelik kazanmasını takiben, ‘uzmanlar’ tarafından dönemsel matematik hesapların içinde çözümlenir olmuştur. Böylelikle kapalı bir sisteme (dışarıyla etkileşimi olmayan, izole sistem) dönüştürülmüş, indirgenmiş, diğer sistemler ile bağları budanmıştır. Oysa, dinamik sistemlerin (durağan olmayan sistemler) içinde fonksiyon gösterdikleri kompleks sistemlerden (birbirleriyle ve çevresindeki yapılarla süreğen bir ilişki halinde olan, çok sayıda küçük parçadan meydana gelen sistem) bağımsız olması düşünülemez. Zira çok şeyi kapsayan kompleks bir sistem içinde, dinamik bir alt sistemin etkileşime geçeceği sınırsız sayıda seçenek vardır. Bu olguyu göz ardı edip, sistemi çevresinden izole ederek belli sınırlar dahilinde çözümlemelere gitmek yanıltır. Bu halde yaşadığımız krizin bize öğrettiği gibi kısır döngüler kaçınılmaz olur: Sistem sürekli error verir. Özetle, ekonomi sadece sözcüğün içerdiği harflerden oluşmaz, anlamı bunun ötesindedir.

Ekonomik krizin sistemsel değerlendirmesinde uzmanlaşma ile ilgili dikkat çekebilecek ikinci husus onun denetlenmesi ile ilgilidir (auditing). Bilindiği gibi sistemler parçaların bir bütün oluşturması ile fonksiyon gösterirler. Cansız ve lineer sistemler -örneğin bir makine- bozulunca gerekirse bütün parçalar dağıtılıp, onarılır ve tekrar monte edilebilir. Ancak canlı, kompleks sistemler için bu aynı kolaylıkla mümkün olmaz. Bazı organlar tek tek tedavi edilse, hatta değiştirilebilse bile, sistem kendini aynı mükemmellikte yeniden çalıştıramayabilir. İnsanla organik bağı olduğu için canlı ve kompleks bir sistem olduğu su götürmez ekonomi, kendi başına bırakıldığında bu açıdan sağlıklı bir biçimde ayakta kalması kolay bir sistem değildir. Onu kestirmeden insanın kendisiyle modellersek eğer, sağlığı ve canlılığı açısından sürekli takip edilmesi, ayarlamalar yapılması ve yenilenmesi gereklidir. Bu halde hasta birden çok sayıda alanda uzmanlığı olan doktorların bilgisine ve gözetimine ihtiyaç duyacaktır.

Ancak Platon’un kurguladığı devlet sisteminde her şeyden önce birlikte yaşamanın anlamlandırılması için farklı uzmanlık alanları şarttır. Bu halde sözkonusu kurum, fırsat buldukça birey ile uzmanlık alanları arasındaki bağlantıyı sınırlandırmaya davranacaktır. Buradan yola çıkarak devletin zaman içerisinde endüstriyalizm ve kapitalizm ile tanışması işi tastamam tatsızlaştırmıştır. Sonuç olarak kurum bütünüyle bir uzmanlaştırma aygıtına dönüşmüş, bireyleri biteviye tasnif etme hasleti geliştirmiştir. İnsanlık tarihindeki bu gelişmenin en dramatik etkilerinden biri “Polymath”ların (birden çok alanda uzmanlık sahibi kimse) dibine kibrit suyu ekmesidir. Zira bu sistemde insanların dimağları belli alanlara hapsolmuş, alanlar arasındaki bilgi alışverişi kösteklenmiş, resmin bütününe bakma arzusu azalmıştır. Geçmişte insanlık tarihine yön veren kişilere baktığımızda aşağı yukarı hepsinin birden çok alanda faaliyet gösterdiklerini görürüz. Sözgelimi mantık ilminin kurucusu Aristo hem bir biyolog, hem gökbilimci, hem de filozoftur. Leonardo Da Vinci sanatçı olmasının yanı sıra bilim insanı, mucit ve anatomisttir. Goethe yazar, şair, diplomat, filozof ve bilim insanıdır. Bu dehaların geçmişte insanoğlunun gerçek ihtiyaçlarını merkeze alarak bilim ve sanat alanında yaptıkları katkılar, endüstrileşme ve kapitalistleşme sonrası olanlara kıyasla çok daha niteliklidir. Zira sistemin dayattığı uzmanlaşma ile birlikte parçalar arasında bağ koptuğu için, buluşların insan ile direk ilişkisi gevşemiş, ilerleme bambaşka bir alana savrulmuş, gene Platon’un mağara alegorisinde olduğu gibi bireyler neden olduğunu bilmedikleri bir gerçeklikte kendilerini devinir bulmuşlardır. Oysa birey ne kadar çok şey bilirse, bildikleri arasında bağ kurma imkânı o derece artar. Pek çok bilimsel çalışma yaratıcılığın geniş alanda bilgi sahibi olmakla direk ilişkisi olduğunu gösterir.

Bu halde öyle ya da böyle şu an parçası olduğumuz ekonomik sistemin sürekli kısa devre yapması, insanlığın gidişatı açısından bir bakıma turnusol kağıdı işlevi görmektedir. Dolayısı ile ekonomi hepimizi direk etkileyen ve birbirimize bağlayan bir sistem olmasından dolayı, optimist bakış açısıyla olası bir değişimin de ilk ayağıdır. Öncelikle bu değişimin disiplinler arası diyaloga, bir bakıma “polymathlara” ihtiyacı var. Bu açıdan krizin böyle bir değişime öncülük etmesi hiç sürpriz sayılmaz. Krizden sonra farklı disiplinlerden gelen, sistemin miyopisine dönük oldukça çok eleştiri var. Ekonomide gerçek insan ihtiyaçlarını merkeze alan, tedavi edici sistemik oluşumlar bir bakıma böyle bir diyalogun kurulmaya başladığını haber veriyor.

(Bu makale emekli UN/FAO Müşaviri Ayten Aydın'ın (Y.Mühendis/Antropolog) katkılarıyla hazırlanmıştır.)

KAAN BENLİ

kaanxbenli.blogspot.com

kbenli@superonline.com

SİVİL İTAATSİZLİK VE BAĞIMSIZ MÜZİSYENLER

SİVİL İTAATSİZLİK VE BAĞIMSIZ MÜZİSYENLER

“En iyi hükümet en az yönetendir.”

Amerikalı özgürlükçü düşünür/yazar Thoreau’nun bu aforizması Türkçeye “En iyi hükümet, en az hükümetlik eden hükümettir” şeklinde de çevrilebilir. Tümce yazarın Gandhi dahil pek çok pasif direnişçiye esin kaynağı olan “Sivil İtaatsizlik” makalesinden alınmıştır. Thoreau, düşün tarihinde büyük önem taşıyan bu çalışmasında bireyin aklının yatmadığı yasalara itaat etmesini eleştirir. Toplumsal açıdan herhangi bir düzenlemeye ihtiyaç yokken, kişisel özgürlüklerin devlet otoritesinin altında kısıtlanmasını zırva bulur. Buna razı gelmeyi ise büsbütün zırvalamak olarak nitelendirir. Thoreau özgürlükçü düşünce içinde hemen her kesim tarafından samimi bulunmuş ve saygı görmüş isimlerdendir. Bunda yönetim biçimini kıyasıya eleştirdiği Amerika Birleşik Devletleri’nde, aklının yatmadığı bir vergiyi ödemek yerine, hapis yatmayı tercih etmesinin de etkisi vardır kuşkusuz. Henüz hapse girmeden tamamladığı “Sivil İtaatsizlik” makalesinde “İnsanların haksız yere hapse atıldığı bir yönetim altında, erdemli bir insanın asıl yeri cezaevidir,” dediğini not düşmekte fayda var. Throeau inançları doğrultusunda yaşamayı seçen samimi entelektüellerden biridir.

Türkiye’de devlet kavramının kendisini, yahut devletlerin bireysel özgürlükleri ne kadar hırpaladığını uluorta tartışmak için olasılıkla henüz çok erken. Bu topraklarda daha düne kadar anarşizmi terörizm belleyen bir zihniyet egemendi, bir bakıma hala da egemendir. Düşünce suçu diye bir kavram vardı, hala da her şeyi düşünmek makbul değildir. Normali yahut ortalamayı hedefleyenler sürekli yoğurdu üfleyerek yemek alışkanlığındadır -bunun tarihsel/psikolojik çok haklı nedenleri olabilir. Sonuç olarak bıktırıcı bir ürkeklik ve muhafazakarlık toplumun her köşesine sızmıştır. Bu atmosferde “yasalar nasıl konur, kim için konur” gibi konuları uluorta tartışmak pek kolay değildir elbette. Bu halde -tarihsel olarak ve tüm toplumlar ve devletler için kuşkusuz- yasaların ilkin toplum içinde egemen olanları kolladığını tahmin edebiliriz. İnsanlar toplu yaşamın gereği olarak ilişkilerini düzenleyecek sistemlere ihtiyaç duyarlar. Yasalar sayesinde bu sistemler kurulur ve şüphesiz bu sistemler öncelikle o an için borusu daha çok ötenin lehine çalışır. Engin Geçtan “Günümüzde çoğu insan devletin getirdiği yasalardan ve vergilerden çok hoşlanmaz” der, “Yasaların oluşturulmasını ve uygulanmasını gerekli bulur, ancak bunların kendisinden çok diğer insanlar için gerekli olduğunu düşünür.” Bu fikre katılmamak mümkün değil. Hele 19 Eylül’ de binlerce internet kullanıcısının başına gelenler düşünülünce.

Bayram öncesinde Türkiye’de internet kullanıcıları, halen tam olarak bilmedikleri bir nedenden çok işlevsel olarak kullandıkları iki internet paylaşım sitesinden daha ‘yasaklandılar’. Böylelikle bayram tatilinde yoğun olarak kullanılması beklenen iki site engellendi, Myspace ve Lastfm siteleri -daha önce Blogger ve Youtube sitelerinde olduğu gibi- Türkiye’ye yasaklandı. Tahminlere göre bu sansürün altında yatan Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu’dur. Müzik yapımcıları meslek birliği olan MÜ-YAP’ın başvurusu neticesinde bu iki site kullanıma kapatılmıştır.

MÜ-YAP’ın kendi varoluşu açısından bu iki siteyi tehdit olarak görmesi normaldir, kuruluş telif hakları olan müzik eserlerinin net üstünden paylaşılmasını istememektedir. Zira bu endüstrinin içinde müzisyenlerden daha çok para kazanan insanlar da vardır. Onların şirketleri de vardır, kanalları da vardır, kar hesapları da vardır vesaire. Ancak kapatılan siteleri sadece korsan müzik servis sitesi olarak algılamak başlıbaşına abestir. Bu siteler esas olarak genç, ya da ürettiklerinden ödün vermemeyi tercih eden başına buyruk müzisyenlerin eserlerini sergiledikleri kameralardan uzak amatör bir lig gibidir. Kimi müzisyenlerin ve şirketlerin haklarının yendiğini esas kabul ederek, sayıca daha fazla sayıda müzisyenin dinleyicileri ile buluşmasını engellemesi, haksızlığın dik alasıdır, ve buna izin veren yasa tartışmalıdır. MÜ-YAP ve Bağımsız Müzisyenler arasındaki fikri mülkiyet anlayışı açısından ortaya çıkan fikri çatışma bu yazının konusu değil ve bu konuda asıl tartışması gerekenler de müzisyenlerin kendileri olmalıdır. Ancak bu noktada söylenebilecek şeylerden biri, eserlerinden bir telif hakkı beklemeyen, birilerine bağlı çalışmayı reddedip istedikleri şeyleri üretmeyi tercih eden müzisyenlerin gitgide daha fazla dinleyici buldukları ve bu amatör ligin tüm dünyada olduğu gibi, Türkiye’de de promosyonlardan, prodüksiyon şirketlerinden ve müzik kanallarından uzakta büyük bir hızla serpildiğidir.

“Kişisel özgürlükleri, vasata göre aykırı düşünceleri, normal kavramının belki şimdilik üstünde kalan, ancak zamanla gerisine düşecek olan fikirleri” yerüstünde konuşmak kolay değil demiştik. Ancak uzunca bir süredir bunların sözle yahut eylemle ifade edildiği bir de yeraltı mevcut: Internet. Netcitizen denilen, Türkçeye net vatandaşlığı olarak da çevirebileceğimiz kavramın içini bir bakıma en çok bu yeraltı dayanışması doldurur. Yerüstü için erken kabul edilen değişimlerin filizlendiği bir dünyayı tehdit eden sansürün, bu dayanışma tarafından büyük tepki göreceğinden emin olabilirsiniz. Normalin değneği ile bu alemi rahatsız eden kuruluşlar devinim gereği zaman içerisinde köhneyeceklerdir. Bağımsız Müzisyenlere gelince, onlar şimdiden arkalarında Thoreau’nun haksız yasalarla mücadele yöntemlerini andıran bir destek buldular bile. Kullanıcılar, aynen Başbakan’ın Youtube için yaptığı gibi, net içindeki tüneller vasıtasıyla istedikleri sitelere ulaşıyorlar, bu yasaklamalar devam ederse daha da iştahla ulaşacaklardır. Yeraltı haksızlıklara karşı en az yerüstü kadar duyarlıdır. Yıpranmamak isteyen her kurum ve kuruluşun bunu göz önünde bulundurmasında fayda var.

kbenli@superonline.com

AYRICALIĞIN DAYANILMAZ HAFİFLİĞİ

AYRICALIKLI OLMANIN DAYANILMAZ HAFİFLİĞİ

TBMM’nin yeni başkanı Mehmet Ali Şahin adını efsane Meclis Başkanlarının arasına yazdırmaya kararlı görünüyor. Gazetelerin manşetlerinden öğrendiğimize göre: bakanlara verilen özel plakaların milletvekillerine de sağlanması için çalışma başlatmış. Böylelikle vekillere gittikleri yerlerin girişlerinde ve geçişlerde kolaylık sağlanacak, araçlarının yolu kesilmeyecek, emniyet mensupları yahut askerler tarafından durdurulmaları önlenerek milletvekillerinin saygınlığına uygun düşmeyen tartışmaların yaşanmasının önüne geçilecekmiş. İyi ama neden? Kimin vekilleri ki bu insanlar? Meclis’te kendilerine oy veren bir gurup insanı temsil etmekten başka ne gibi özellikleri var? Bunlar bir ayrı sınıf filan mı oldular seçilince yani? Neden diğer vatandaşlar gibi yolları kesilmesin, envai çeşit karın ağrısıyla uğraşmak durumunda kalmasınlar? Tam tersine vatandaşın yaşadığı her sorunu, sıkıntıyı aynı şekilde, hatta daha da keskin yaşayacaklar ki, temsil ettikleri insanların hayatlarında neler olup bittiğini ta içlerinde hissedecekler. Ezilecekler, öfkelenecekler, gururları incinecek ki rehavete kapılmadan sorunları çözmek için mücadele edebilecekler. “Hizmet aşkı” martavalına inanmamız için başka çare yok: Onlar da bizim gibi yaşamak durumundalar. Öyle ayrıcalıklı plakalarla dolaşan vekillerden bir fayda gelmez seçmenlerine, o plakayı taktıkları andan itibaren başka bir dünyanın insanı olurlar.

Türkiye’de imtiyaz sahibi olmak hastalığının kuşkusuz çok geçerli tarihsel, sosyo- ekonomik, neredeyse kültürel nedenleri var. O kadar baskın bir milli karakteristik ki, toplumsal hayatın hemen her alanında farkedilebiliyor. Bu meyanda kuşkusuz yaşanan bütün çatışmaların altında da ayrıcalıklı olma arzusunun izlerini bulabiliriz. Burada ilginç olan, bireyin ayrıcalık dürtüsünün toplumsal hiyerarşiye olan eğinikliği. Bahsettiğimiz toplumsal hiyerarşi, kapitalizmin 6 katlı meşhur piramidiyle ne kadar ilişkilidir bilinmez. Türkiye’de 80’lerden beri bir sessiz mutabakat var. İnsanlarımız kendisinden çok parası olduğuna inandıklarının, kendilerine kıyasla daha ayrıcalıklı olmaları ile ilgili hiçbir sıkıntı, usanç yaşamıyor. Öte yandan, varsıllık üzerinden belirlenen katmanlar arasındaki ayrıcalıklarla hiçbir meselesi olmayan aynı insanlar, kendi sınıfları içerisinde müthiş bir imtiyaz edinme mücadelesi içinde. Yakınlarda bir spor kulübü başkanı ile bir iş adamının kavgası süsledi manşetleri. Bu iki insan tesadüfen karşılaştıkları bir düğünde birbirlerine sinirlenip korumalarını dövüştürmüşler (kendilerinin bizzat dövüşmesini avam bulmuş olmalılar). Neden bir düğüne yanlarında korumaları ile gittikleri, hatta büsbütün neden korumaları olduğu bilinmez. Halkın büyük ilgisine maruz kalıp, rock yıldızları gibi elbiselerinin paramparça edileceğinden mi korkuyorlardı acaba?

Neden bizim ülkemizde maddi yönden biraz palazlanan herkesin korumaya ihtiyacı oluyor? Bu ülkenin insanları lüks içinde yaşayanlara karşı bir hınç, bir çekememezlik içinde midir? Gelir dağılımının bunca perişan olduğu, çok az bir kesimin refah içinde yaşadığı bu ülkede, aslında hem metropollerde hem de taşrada tam tersi bir görüntü var. Trafikte hem daha çok yer, hem daha çok enerji tüketen lüks otomobiller fütursuzca, çalım içinde yol almaktalar. Daracık sokaklarda diğerleri için apaçık sorun teşkil etmelerine karşın, bunlara karşı yöneltilen en ufak bir ayıplama, yahut memnuniyetsizlik yok. Sahillerin herkese açık olması gereken kısımları, varsıl sitelerin yahut bin yıldızlı otellerin güvenlik elemanlarının kontrolünde ancak bir kesimin kullanımına sunuluyor. O sahillerin kullanım hakkına en az sitenin yahut otelin içindekiler kadar hakkı olan vatandaşların bununla ilgili bir derdi yok. Aynı şekilde içeridekiler de imtiyazlı durumlarından bir mahcubiyet duymuyorlar. Gerek özel sektörde, gerek devlet dairelerinde, sanki kazançtaki farklılık yetmezmiş gibi, iş saatleri dışında da kurum imkanlarından faydalanma noktasında bir ayrıcalık sürüp gidiyor. İşin tuhafı herkes bu durumla barışık, bunu normal kabul ediyor. Kısacası, çanta taşıtmaya da, taşımaya da hevesli insanların yaşadığı bir ülke Türkiye: iktidar kutsanıyor, ayrıcalıklı olmak başarı ölçüsü olarak algılanıyor. Ayrıcalıklı olanlar ise adalet duygusunu, mütevazilik faziletini filan sallamıyor.

Böyle bir toplum içinde elbette kimsenin meselesi sağlıklı ilişkilenme, karmalaşma (sibernatik) olamaz. Zira öncelikle maddiyat üzerinden bir ayrışma söz konusu, ve ekonomizm toplum tarafından öyle ya da böyle kabul görmüş/gördürülmüş durumda. Bu halde insanların bir arada yaşamalarına yardım edecek; giderek onları mutabakat içinde yaşamayı bilerek ve severek seçecek insanlar topluluğuna dönüştürecek bir motivasyondan söz etmek neredeyse imkansız. Türkiye’nin bir türlü tamamlanamayan toplumsal dönüşüm ve alaşım süreci olasılıkla ayrıcalıklı kalmak, yahut ayrıcalık kazanmak arzusundan kimsenin vazgeçememesi ile ilintili. Bireylerde ayrıcalığı bütünüyle reddetme, gerekirse bunun için kendi ayrıcalığını feda etme hasleti olmadığı sürece bunun değişmesi de pek kolay görülmüyor. Zira bahsettiğimiz ayrıcalık tutkusu aslında muhafazakarlığın tanımına tam cuk oturuyor. Değişim henüz iç dinamiklerinden filizlenmiyor Türkiye’nin, zira bunun için elini taşın altına sokacak, yahut varoluşunu bununla özdeşleştirebilecek çok fazla birey yok. İnsanlar hala mevcudiyetlerini diğerlerine kıyasla edinebilecekleri imtiyaz üzerinden açıklıyorlar. Ast üst ilişkilerinin en acımasız ve kemikleşmiş şekilde yaşandığı ülkelerden biriyiz ve bu nedenden pek fazla hır gür çıkmıyor. Sosyal hayat içerisinde sürekli kasıntı, burnundan kıl aldırmayan tiplerle karşılaşıyor, sürekli onlara hiç nedensiz ayrıcalık sağlandığına şahitlik ediyoruz. Zira bu kişilere beklentisi içine girdikleri imtiyazı sağlayanlar bu imtiyazın kendisi ile, imtiyaz kelimesinin anlamı ile ilgili bir sorun yaşamıyor, bunu neredeyse hiç sorgulamıyorlar. Kendi partisinin bile mecburen aday gösterdiği, seçmenlerini apaçık istismar ettiği belli yerel yöneticiler -bu halde seçmenleri değil hayranları tarafından- yeniden seçilebiliyorlar. Devleti soyduğu ortaya çıkan iş adamları memleketleri olan ilçelerde alkışlarla karşılanabiliyorlar. Kısacası içine sindiren bir toplum Türkiye, maalesef Güney Amerika ülkeleri gibi halihazırdaki durumu içine sindiremeyen ayrıcalıklılara ihtiyaç duyuyor. Belki kendisine kırmızı plaka verilmek istenen vekillerden bazıları böyle bir role soyunur. Bu plakaları ellerinin tersiyle iterler. Böylesi şovlara öyle çok ihtiyacımız var ki.

kbenli@superonline.com

G8 VE KARŞISI

G8 ve Karşısı

“Yoksul ülkelere yardım etmek zengin ülkelerin ahlaki sorumluluğudur.”

Barrack Obama’nın geçen ay içerisinde G8 zirvesinde söylediği bu sözler, bir bakıma zirvenin ruhunu ifade eder nitelikteydi. En zengin 8 devletin, neredeyse yarısı açlık sınırının altında yaşayan yoksul dünyaya verdiği mesaj şimdilik bundan ibaret: “Ahlaki sorumluluklarımızın gereği sizlere yardım edeceğiz”, (bunu yapmak zorunda değiliz). Palavralarından ayıklandığında elimizde kalan, hep kendini tekrar eden o kibirli söylem. Bu halde önümüzdeki günlerde ekonomik ve ekolojik temelli kamplaşmanın biraz daha hız kazanacağından kuşku yok. Bundan sonraki G20 ve G5 zirvelerini artık bu gözle izlememiz lazım. Zirvenin sonunda ev sahibi Berluconi’nin, nereden icap ettiğini tam açıklamadığı bir G14 yapılaşması fikrini ortaya atması da oldukça dikkat çekici. G’ler arasındaki tansiyonu düşürmek amacı taşıdığından kuşkulanılabilir.

Her sene etkisi ve inandırıcılığı azalmasına karşın, her sene daha da bir öfkeyle protesto edilen G8 zirvesi, bu sene Italya’nın L’Aquila şehrinde “kutlandı”. Bu seneki toplantının daha öncekilere kıyasla daha çok ilgi çekmesi, G8’in makus talihini yenmesi ile ilgili değildi. Bu seneki toplantıya magazin-politik varyeteleri malum Berlusconi’nin ev sahibi olması da bir bakıma ilginç bir tesadüftü. Bütün zirve, üye ülkelerinin liderlerinin fotoğraf karelerine düşen eğlenceli enstantaneleri eşliğinde gerçekleşti. Bu durumu liderlerin daha önceki zirvelere katılanlara kıyasla daha matrak tipler olmalarıyla açıklamak mümkün elbette. Ancak bundan çok zirveyi izleyen medyanın zirveye bakışındaki belirgin farklılığın altını çizmek lazım. G8 üyesi ülkelerin liderleri, artık ülkelerinin insanlarının samimi tercihlerini temsil etmiyorlar. Vatandaşlık kavramının tüketicilik ile yer değiştirdiği bu dönemde, belki de onları bundan böyle sadece ülkelerinin karakterlerini yansıtan birer maskot gibi görmeliyiz. Yahut onları tamamen kontrolden çıkmış turbo kapitalizmin sevimsiz ve acımasız politikalarını, dünya halklarına yutturmaya çalışan sevimli şovmenler olarak kabullenmeliyiz.

Zirvenin hemen başında ifade edilen “Küresel ekonomiyi yeniden, eskiden olduğu gibi kalıcı ve sürdürülebilir bir büyümeye yönlendirecek yolları bulmamız lazım” temennisi bu açıdan oldukça dikkat çekiciydi. Kaynakların sınırlı/bitimli olduğu bir dünyada nasıl berdevam bir büyümeyi hedefleyebilirsiniz? Halihazırdaki büyüklüğün halen yaşayan insan nüfusunun ihtiyaçlarını karşılayabileceğini, esas problemin paylaşımda olduğunu bal gibi bilirken neden hala büyümeyi önceleyeceksiniz?

Ne yazık ki G8 zirvelerinin esas meselesi, bir çeşit sistem cilası yapmaktan başkası değil. Şimdiye kadar bu zirvelerde küresel yoksulluk ve küresel sorunlara dair alınan hiçbir karar doğru düzgün uygulanamadı. Her sene özenle promosyonu yapılmasına karşın, işin doğrusu G8 liderleri, ne küresel ısınmaya, ne Afrika’daki açların doyurulmasına, ne de küresel sağlık sorunlarına çözüm bulmaya filan kafa patlatılıyor. Bu zirvelerde asıl amaç, herkesin ağzına bir parmak bal çalıp, sistemin bekasını nasıl sağlarızı inceden analiz etmek. İşte “ahlaki sorumluluk” duyguları ülkelerinin politikacılarının üstünde olan aktivist/anarşist guruplar asıl bunu bir türlü içlerine sindiremiyorlar. Her sene televizyonda güvenlik güçleri ile çatışıp helak olan bu gençlerin temel meselesini iyi anlamakta fayda var. Onlar dev şirketlerin bilançoları dışında herkese zarar veren bu sistemin kapıkullarına fena halde kızıyorlar.

1960’larda gelişmiş ülkelerin yoksul ülkelere yaptıkları yardım ulusal gelirlerinin % 0.5 i civarındaydı. Bu oran turbo kapitalizme geçilmesiyle birlikte sürekli azalarak % 0.3 seviyelerine düştü. Anti G8 oluşumların hız kazanması, 2001’de Genova’da bir göstericinin ölümüyle biten çatışmalara kadar yol alınması, bu kötüleşmenin seyriyle de yakından alakalıdır. 2005 Temmuz’unda İskoçya’da yapılan Gleneagles Zirvesi bu açıdan son kırılma noktasını oluşturur. İngiltere’nin ev sahipliğini yaptığı o zirveye, yeni solun temsilcisi Tony Blair damgasını vurmuştu. Çok bir konuda mutabakata varılamamasına karşın o zirve, sol kesimde zamanla Blair’in güvenilirliğini tamamen yitirmesine yol açacak lafazanlığı sayesinde, yoksul ülkeler açısından bir milat gibi sunulmuştu. Gleneagles’da söylenen 2010 yılına kadar yoksul ülkelere 50 milyar dolar yardım yapılacağıydı. İngiltere ile yakın ilişkileri olan Afrikalı liderler ve gene Blair’in pek iyi anlaştığı stadyum müzisyenleri sayesinde bu rakam küresel yoksulluğa karşı yapılan tarihi bir taahhüt olarak kabul edildi. Şimdi 2009 zirvesinde tespit edilen şeylerden biri, bu söylenenlerin hiçbirinin yapılmadığı: G8 ülkeleri kendi taahhütleri olan rakamın sadece üçte birini ödemişler, üstelik geçen süre zarfında İtalya, Fransa gibi ülkeler yoksul ülkelere yardımlarının milli gelirlerine oranını düşürmeye devam etmişler.

2009 zirvesinin sonunda söylenenler, bu bilgi dahilinde aslında pek bir önem taşımıyor. Ancak gene de ne olup bittiğine bir göz atmakta fayda var. Kuzey Kore ve İran’ın ölümcül nükleer denemeleri ve krizin geçmeye başladığı palavralarını bir yana bırakırsak, genel hatları itibarı ile 2 ana konu zirvede neticelendi. Küresel ısınmayla ilgili 2050 yılına kadar 2 derecenin üzerine çıkılmayacağı, karbon salınımlarının % 80 oranında azaltılacağı söyleniyor ki, bunu ne ölçüde gerçekleşeceğini önümüzdeki birkaç yıl içinde tespit edebileceğiz. Bu konuda son dönemde zaten epey yol alındığı için G8’de konuşulanlar aslında sadece teyit değeri taşımakta, ancak huzur verici şüphesiz, kararlılığı gösteriyor. Bundan başka yoksul ülkelerdeki gıda arzını artırmaya yönelik programlara 20 milyar dolar yardım taahhüdünde bulunuldu, ve fakat aslında bu da bambaşka bir tartışma konusu. Zira bu kez yardımın gıda yardımı olarak değil, gıda güvenliğini sağlamaya dönük projelere destek olarak verilmesi öngörüldü. Bu karar her ne kadar ilk bakışta depolarda kurtlanan gıdaların kolay yoldan “ahlaki sorumluluk gereğine” dönüştürülmesinin önüne geçmek açısından olumlu görülse de, bu mega projelerde hangi “küresel kuruluşlarının” nasıl yeralacağı, bu organizasyonların nasıl kotarılacağı konusu daha öncelerde olduğu gibi bulanık. Bu zamana kadar G8 ülkelerinin söz sahibi olduğu kuruluşların yönettiği mega projelerinin akıbetini biliyoruz. Sözgelimi, ne Dünya Bankası’nın, ne de IMF’in ekonomik programları artık kimseye çok da inandırıcı gelmiyor.

Sonuçta 3 ay önce feci bir depremin yaşandığı L`Aquila’da olan biten G8 karşıtlarını turbo kapitalizme karşı biraz daha bileylemekten başka çok bir işe yaramadı. Deprem bahane edilerek zirve çok daha kolay korunan bir alanda yapıldı ve gösteriler bu numarayla olabildiğince engellendi. Bütün bunlara rağmen aktivist gençler ellerinden geldiğince seslerini duyurmaya çalıştılar. G8 toplantılarının artık en büyük işlevi bu gibi görünüyor. Her toplantıda bir kesim inandırıcılığını biraz daha yitiriyor, bir diğeri ise sesini biraz daha duyuruyor. Umarız bu toplantılar bazı G8 ülke liderlerinin zirvede dile getirdiği gibi seyreltilmez. Böylelikle bir bakıma kimin doğruyu söylediğini zamanla daha iyi anlarız.

kbenli@superonline.com

TİNERCİLERİ RAHAT BIRAKIN

Tinercileri Rahat Bırakın

Yaz ortasında Beyoğlu’nda işlenen, ne ve neden olduğu daha da tam belli olmayan bir cinayet, bir kez daha medyamızın keskin kalemlerinin bu çocuklara nişan almasına neden oldu. 24 yaşında üstü başı gayet düzgün, yeri yurdu belli sıradan bir caniyi, kısa yoldan tinerci çocuk kategorisine soktular. Beach club promosyonu yaptıkları köşelerden, emniyet teşkilatına bu garibanları ispiyonladılar. “Bunlara karşı önlemlerinizi sıklaştırın, bunlar hayatımızı tehdit ediyor” buyurdular. Aynı gazetelerin haber sayfalarında cinayeti işleyenin adam vurmak için bıçak satın aldığı yazıyordu üstelik. Bu çocukları biraz tanıyanlar bilir ki, onların bir şey satın almak lüksü yoktur. Ekmek ve tinere dahi para veremezler, sizden yalvar yakar aldıkları birkaç kuruşu, peşlerindeki kan emicileri kendilerinden uzak tutmak için kullanırlar. Gece boğazlarına bıçak dayayanlar vardır bu çocukların, hem de kendileri gibi tinerci filan değil, kimi zaman milli manevi değerlere, kimi zaman etnik milliyetçiliğe yazılı gangster bozuntularıdır onlar. Öyle 20’li yaşlarında sokaklarda kalamaz tinerciler: O adamlar başka mahalleden gelir.

Tinerci çocuk sorununun sosyo-ekonomik boyutu ile ilgili ahkam kesecek yazarımız boldur. Devletin onlara sahip çıkması gereğine vicdan düşürebilecek köşecilerimiz de vardır şüphesiz. Rehabilitasyon, sosyal yara, yükselen şiddet, kapımızın önünde bizleri bekleyen tehlike, vesaire, listeyi uzattıkça uzatabilirsiniz -bunlarla ilgili şimdiye kadar sayfalarca yazı yazıldı/yazılıyor/yazılacak. Özetle bunlar hakkında söyleyecek sözü vardır medyamızın ve aman o sözleri söylemekten imtina filan etmesinler. Ancak her cinayeti bu zavallılara yüklemekten de artık lütfen vazgeçsinler. Bunun yerine neden böyle bir kolaycılığa kaçıyorlar, bunu bir ince analiz etsinler. Bunların varlığından neden bu kadar korkuyorlar? Bunları tiksinti ve acıma karışık bir dille neden ikide bir toplumsal öfkenin önüne yem olarak atıyorlar? Bu sistem kurbanlarının arkalarında duracak kimse olmadığı için mi? Onların varlığı o pek sevdikleri gusto yazılarını yazmak için yeterince iştah bırakmadığı için mi? Yoksa bu daha çocukken telef edilmiş, parayla satın alınma, kontrol edilme şansını tamamen yitirmiş gariplerin sistem içinde error vermekten başka bir yolu kalmadığını pek iyi bildikleri ve bundan içten içe rahatsızlık duydukları için mi? Böyle tırışkadan nedenlerin birinden, yahut birkaçından birden olmalı. Sonuç şu ki, bu yaptıkları en hafif tabirle insafsızlıktır. Onları polise şikayet etmek ise vicdansızlıktır. Polisin onlara ne yapmasını bekliyorlar, evlerine evlatlık mı alacak memurlar? Onları alıp ıslah mı edecekler? Bu iş polisin görevi mi? Polis onlara ne yapacak, bu taleplerinden ne bekliyorlar? Biz söyleyelim, sokaktaki her tinercinin potansiyel cani olarak kabul edilmesini ve o şekilde muamele edilmesini istiyorlar. Önlerine çıkmasının engellenmesini, arabalarının camlarının temiz kalmasını arzuluyorlar.

Bu tinerci çocuklar için gerçekten bir şeyler yapmaya çalışan az sayıda dernek ve topluluk var. Ellerindeki imkanlar sınırlı, zira toplum tarafından çok az destek buluyorlar. Bu tinerci nefreti körüklenmeye devam ettikçe daha da az destek bulacaklar. Onlara karşı duyarlılıkları olan üç beş hayırsever böylelikle yardım etmekten vazgeçip daha “beyaz” garibanlara yönelecekler. Ramazanda iftar çadırlarına filan alınmayacak bu çocuklar, girmeye kalkanlar sopayla kovalanacak. İslamcı amcalar onları kurtarmayı boş verecek, sevap kontenjanlarını kayıtı kuyutu belli oy depolarında kullanacak. Beyoğlu’nda hızlı bir gece geçirmiş kafası güzel abiler, ablalar onlardan kaçarak uzaklaşacak, ertesi günkü sabah kahvaltısında onlardan nasıl korunmaları gerektiğine dair birbirlerine akıl verecek. Tinerci çocukları böyle böyle daha da toplum dışına iteceğiz. Epi topu işlenen birkaç cinayeti iyice vahim hale getirip, daha da meşrulaştıracağız.

Tinerci çocukları çoğumuz, bilmiyoruz, tanımıyoruz. Basından ve birbirimizden duyduklarımızın üzerinden bir çeşit fikir yürütüp, anlamsız korkulara ve endişelere kapılıyoruz. Onlar hakkında en çok şey bilenler halihazırda insaf, vicdan sahibi küçücük bir azınlıktır. Kendilerini onları kurtarmaya adayan gözükara hayırseverler bilebilir onları. Kışın donmak üzere olanlarına birkaç gün de olsa evlerinin kapılarını açan gençler bilebilirler mesela. Onların yiyebileceği şeyleri sağdan soldan toplayıp (bu zavallılar her şeyi yiyemezler, mideleri almaz) kedi besler gibi sabahları onları besleyen yaşlı teyzeler bilebilirler. Onların ne bildiklerini hiç merak etmiş midir bu yazıları döşenenler acaba? Hiç sormak akıllarına gelmiş midir? Gelmemiştir. Gelse onların hangi durumlarda tehlike teşkil edebileceklerine dair az da olsa bir bilgileri olurdu.

Bu hayırseverlerin hevesini kaçırmasınlar bari. Onların huzurunu bozmasınlar. Kimse bu yazarlardan bu konuyla ilgili çözüm yazısı filan beklemiyor. Onlardan beklenilen Ege kıyılarının tadının daha iyi nasıl çıkarılacağından ibarettir.

KRİZLE GELEN DEĞİŞİM: DÜNYA BANKASI BAŞKANININ AÇIKLAMALARI

KRİZLE GELEN DEĞİŞİM: DÜNYA BANKASI BAŞKANININ AÇIKLAMALARI

 

Mart ayı içerisinde bir yerel seçim yaşadı Türkiye.  Halkımız, taze tıraşlı, takım elbiseli, kravatlı adaylar arasından yerel yöneticilerini seçip belirledi. Tanıtım broşürlerinde gerek sağ,  gerekse “sol görünümlü sağ” partilerin adaylarının isimlerinin yanında çoklukla işadamı yazması dikkat çekiciydi. Bu açıdan adayların Türkiyelilerin sağlıklı bir örneklemi (bütünü temsil eden gurup) olabileceğini söylemek mümkün değil: Zira bu ülke insanının maalesef en yaygın iştigal alanı: işsizliktir. Önemli bir kısmı çiftçilikle geçinir; kentlerde kapitalizme rehin verilmiş ücretli bir kesim vardır, buna karşın işadamları/işverenler normal olarak küçük yüzdeyi oluştururlar. Bu küçük yüzdenin politikaya duyduğu alaka ise kuşkusuz dikkat çekicidir. Türkiye’de sistemin çarpıklığını, yahut savrulmasını tespit etmek için çok geniş bir analiz yapmaya gerek yoktur aslında. Çoğunluğun sırtını kırsala dayadığı bu ülkede, meclisteki çiftçi sayısına bakmak yeterlidir.  

 

Sokaktaki insanımızı pek “örneklemlemeyen”, hatta yürüyüşü, oturuşu, kalkışı ile dahi büsbütün ona benzemeyen tuzu kuru yönetici adaylarının  seçimlerde en çok sarfettikleri sözcük ise “hizmettir”. Politikaya soyunmalarının tek nedenini, kendilerini biteviye borçlu hissettikleri devletlerine, milletlerine hizmet etmek olarak açıklarlar. Bunun için ailelerine istedikleri kadar zaman ayıramadıklarından yakınırlar ve anladığımız kadarıyla sadece bu sebepten hayatta bir miktar vicdan azabı çekerler. Bize defaatle anlattıkları üzere, hiçbirinin kendi çıkarları ile ilgili bir meselesi yoktur. Adeta kendilerini aşmış insanlardır: var olan sistemin devamını sağlamak, karar verme mekanizmasının içinde bulunmak, bu sayede itibar ve iltimas görmek peşinde filan değildirler. Varsa, yoksa hizmet etmek aşkıyla yanar, tutuşurlar. Ancak böylesi bir fedakarlık yapmak yerine toplumun iyiliği için aileleri ile daha çok vakit geçirmeleri, yahut mesela hayır işleri ile filan halklarına “hizmet” etmeleri daha uygun olabilir. Böylelikle halk belki de demokrasiyi, seçme ve seçilme usullerini aklıselim dahilinde yenilemeyi başarabilir, yönetenleri çiftçilerden, sanatçılardan, işsizlerden seçebilir. Ne de olsa kaynakların sınırlı olduğu bir kapalı sistemde herkes kendi hakkını daha iyi koruyacaktır. Zira üretim ve tüketim adilleşme sürecine girmeden, ne Türkiye’de, ne de yerkürede orta vadede  bir iyileşme görülebilir.  

 

Şu anda tüm dünyayı çepeçevreleyen küresel kriz, bu minvalde olası bir iyileşmenin tetikleyicisi olacak gibi duruyor. Sözgelimi Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu’nun birlikte düzenlediği, bahar toplantılarında bir bakıma yukarıda Türkiye üzerinden modellediğimiz -para gücüne dayalı- yönetme/yönetilme adaletsizliği küresel boyutta ele alınmak durumunda kalındı. Zira iş ezilenler açısından öyle bir noktaya doğru sürüklenmekte ki, mevcut sistemin hamileri bu rüzgarın kendilerini de silip süpürebileceğini ister istemez görüyorlar.

 

Küresel gidişatın en büyük karar vericisi Dünya Bankası ve IMF’deki son gelişmeler açıkça bunu işaret ediyor. Dünya Bankası Başkanı ve eski Amerika Dış İşleri Müsteşarı Robert Zoellick’in Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu’nun birlikte düzenlediği, bahar toplantılarının sonunda yaptığı konuşma en çok bu nedenden dünya basınında oldukça gürültü kopardı. Zoellick krizin bir insani felakete dönüşme ihtimalini tüm dünya halklarına açıkça ifade etmek durumunda kaldı. Başkan, Dünya Bankası ve IMF Geliştirme Komitesindeki 185 üye ülkenin toplantıda  kaynakların ve kurumların gelişmekte olan ülkeler için acilen kullanılması gerektiğini tartıştıkları bilgisini dünya basınıyla paylaştı. Bahar toplantısının hem IMF hem de Dünya Bankası yöneticileri için bu kez oldukça sert geçtiğini tahmin etmek zor değil.    

 

Zoellick, Dünya Bankası ve IMF de temsil gücünde bir değişimin olması gerektiğini söylerken, reformun ilk ayağı olarak Sahra Altı Afrika ülkelerine 25 yeni oy verildiğini  açıkladı. Bu kurumların nasıl çalıştığını bilmeyenler için not düşmek gerekirse, bu kurumları 185 üye ülkenin hissedar olarak yer aldığı bir ortaklık olarak görmek mümkün, ancak ülkeler maddi güçleri oranında bu ortaklıkta söz sahibi durumundalar. Sözgelimi ABD, en çok katkı yapan ülke olarak sözkonusu kurumların kararlarında en etkili gücü oluşturur.  Ancak bu durum küresel demokrasinin işleyişi açısından şüphesiz ciddi sorunlar taşımakta. Başkanın açık yüreklilikle ifade ettiği “milenyum hedeflerinden uzaklaşılmasında”, bize kalırsa bu kurumların şu zamana kadarki işleyişindeki  antidemokratik yapının büyük suçu bulunmakta. Her iki kurum da politik ve ideolojik şemsiyelerin altından çıkabilseydi, küresel demokrasi açısından oldukça önemli mesafe kaydedilirdi. O halde şu anki insani felakete dönüşme riski bertaraf edilir, korku belasına önlem alınmak durumunda kalınmazdı. Kimi köşe yazarlarımızın çapulcu anarşistler olarak nitelendirdiği aktivistleri birde bu gözle görmek lazım. Zira sistemdeki rahatsızlığı/haksızlığı bu bozukluğun büyük felaketlere neden olacağını şimdiye kadar bağıra çağıra tek anlatan onlardı. Şimdi Zoellick’in ifade ettiği değişimin gerekliliğini ise aynı anarşistler yıllardır seslendirdiler.

 

Özetle kriz esnasında yapılan geleneksel bahar toplantısı, bir süredir kürenin her köşesinde gördüğümüz değişimi bir kez daha vurguladı. Uzun vadede birey ya da gurup olarak şu andakinden kötü bir durumda olmamak için bencilce hırsların sınırlanmak durumunda olduğu kibarca itiraf edildi.  Bu zamana kadar söylenenler, söyleyenlerden dolayı hep kulak ardı edilmiş, ütopik, romantik ve akıl dışı bulunmuştu. Bu minvalde şimdi varılan noktayı kuantum fiziğinin babası olan David Bohm’un sözleriyle açıklamak oldukça uygun düşebilir: “Bazı insanlar bütün ihtiyacımız olan sevgi diyordu. Eğer gerçekten evrensel bir sevgi olsaydı şüphesiz her şey yolunda giderdi. Ama galiba ona sahip değiliz biz. O halde işlerin yolunda gitmesi için bir yol bulmak durumundayız.”

 

 kbenli@superonline.com